الشيخ محمد هادي اليوسفي الغروي ( مترجم : حسينعلى عربى )
57
موسوعة التاريخ الإسلامي ( تاريخ تحقيقى اسلام ) ( فارسي )
دقت و شمول آن است . تاريخ اسلام به نكتهها اشاره مىكند و ظرايف را ملتفت مىشود و همراه جريانات حركت مىكند و از حوادث مختلف صحبت مىكند و با دقت و شمول بىنظير در مواضع مختلف توقف مىكند و براى همين داراى نصوص بسيارى است كه قابل قياس با هيچ تاريخى نمىباشد و هيچ تاريخى نيست كه احاديث بسيارى را در مورد حوادث بزرگ به صورت قطعى و يقينى ثبت كرده باشد ، تا چه رسد به اين كه به ثبت جزئيات پرداخته باشد . ( 1 ) در عين حال كسى كه مىخواهد از كتابهاى تاريخى اسلام استفاده كند ، لازم است كه چشم و فهمش را در مورد هر كلمهاى باز كند و آن را با دقت و هوشيارى و احتياط مورد مطالعه قرار دهد و سعى كند آنچه را كه مطابق با واقع است از غير آن جدا كند . وظيفهء پژوهشگر تاريخ اين است كه مطالبى را كه بر اساس ميل گوينده يا بر اساس هوا و هوس گفته شده است و به خصوص مطالبى كه مربوط به صدر اسلام است را به دقت بررسى كند ؛ زمانى كه گرايشهاى مذهبى شديدى حاكم بود و تقرب و نزديكى به خلفا و امرا و حكّام مورد اهتمام بود و عدهاى حادثهاى را منقطع از علل و عوامل و جداى از اسباب و ريشههايش ذكر مىكردند و اين به خاطر تعصب شديد و ظلم بسيار بود . در اين اوضاع مورخ ، هيچ مطلبى را نمىنوشت و ثبت نمىكرد ، مگر اين كه با خواستهء حاكم مطابقت داشته و موافق قول او باشد ، اگر چه با واقع و حقيقت مخالف باشد . به علاوه مورّخ عقيده و نظر خويش را دخالت مىداد و امور خلافى را كه از حاكم ظاهر مىشد ، مشوّه جلوه مىداد و آن را در اغماض و ابهام فرو مىبرد و يا اين كه حادثههايى را مهمل مىگذاشت و نسبت به بعضى از شخصيتهاى تأثيرگذار در تاريخ ، تجاهل مىكرد و در مقابل ، حوادث و شخصيتهايى را خلق مىكرد كه هيچ وجود خارجى نداشتند و يا آن كه به توصيف روابط عشقى يا مجالس رقص و غنا و شرابخوارى مىپرداخت و به امورى حقير و بىاهميت توجه مىكرد . ( 2 ) در حالى كه وظيفهء مهم يك مورّخ اين است كه زندگى يك امت و مشكلات فكرى و اجتماعى و سياسى و اقتصادى و به طور كلى تمام اوضاع و احوال او را با دقت و امانتدارى براى آيندگان ترسيم كند . بدون ترديد بيان اين مطالب تأثير زيادى در وضعيت فعلى از جهت عقيدتى ، علمى ، ادبى و اجتماعى بر حسب عمق و گسترهء حوادث مىگذارد و گذشت هزار سال از يك حادثهء تاريخى تأثير بارز آن را زايل نمىكند . گفتيم كه مسلمانان بيشتر از ديگران به تدوين تاريخشان اهتمام مىورزيدند و على رغم آنچه كه ذكر شد ، تاريخ اسلام به طور مطلق از غنىترين تاريخها است . اما اين بدان معنا نيست